Romski język romani pod lupą językoznawców. Co nauka mówi o jego strukturze i historii?

Język bez państwa, który przetrwał tysiąc lat

Romani należy do tych języków, które wymykają się prostym definicjom. Nie ma jednego kraju, w którym byłby językiem dominującym. Nie stoi za nim aparat państwowy, wielkie uniwersytety ani jednolity system edukacji. A mimo to przetrwał całe stulecia. Od północnych Indii po Bałkany, od Europy Środkowej po Hiszpanię.

Dla językoznawców to właściwie fenomen.

Większość języków rozproszonych i przekazywanych głównie ustnie z czasem zanika albo rozpada się na lokalne odmiany tak mocno, że tracą wspólny rdzeń. W przypadku romani stało się coś innego. Dialekty są bardzo różne, czasem trudne do wzajemnego zrozumienia, ale nadal widać między nimi wyraźne pokrewieństwo.

Lingwiści lubią mówić, że romani jest żywym archiwum migracji. W jego słowach i strukturach zachowały się ślady dawnych dróg, kontaktów handlowych, wygnania i wielowiekowego życia pomiędzy różnymi kulturami. To trochę tak, jakby historia Europy została zapisana nie w kronikach, lecz w gramatyce.

* Ten artykuł został opracowany przy wsparciu Journalismfund Europe. www.journalismfund.eu 

Skąd pochodzi język romani? Trop prowadzi do Indii

Jeszcze do XVIII wieku europejscy uczeni właściwie nie wiedzieli, skąd pochodzi język Romów. Pojawiały się różne teorie – od egipskich po perskie. Dopiero rozwój nowoczesnego językoznawstwa porównawczego zmienił sytuację.

Badacze zauważyli zaskakujące podobieństwa między romani a językami północnych Indii. Dotyczyło to nie tylko pojedynczych słów, ale całych struktur gramatycznych. Szczególnie ważne okazały się liczebniki i podstawowe słownictwo codzienne – bo właśnie takie elementy najrzadziej są zapożyczane z innych języków.

Przykłady są dość wyraźne:

• romani ekh – hindi ek – „jeden”,
• romani duj – hindi do – „dwa”,
• romani pani – hindi pani – „woda”.

To nie przypadek.

Dziś większość lingwistów uznaje, że przodkowie Romów opuścili północno-zachodnie Indie prawdopodobnie około tysiąca lat temu. Nie wiadomo dokładnie dlaczego. Mogły chodzić o konflikty polityczne, migracje zarobkowe albo rozpad lokalnych struktur społecznych. Źródeł historycznych jest niewiele.

Ale sam język zostawił ślady. I to właśnie one okazały się najmocniejszym dowodem.

Co ciekawe, romani zachował pewne archaiczne cechy dawnych języków indoaryjskich, które zniknęły już w części współczesnych języków Indii. W tym sensie jest trochę kapsułą czasu.

Język migracji: jak romani chłonął wpływy innych kultur

Romani nie zatrzymał się jednak w miejscu. To język w ciągłym ruchu. Właściwie cała jego historia jest historią kontaktu z innymi kulturami.

Po opuszczeniu Indii grupy romskie przemieszczały się przez Persję, Armenię i Bizancjum. Potem Bałkany, Europa Środkowa, Hiszpania. Każdy etap zostawiał ślad w słownictwie.

Lingwiści potrafią dziś odtwarzać dawne trasy migracji właśnie dzięki zapożyczeniom. Jeśli w danym dialekcie pojawia się dużo słów pochodzenia greckiego, wiadomo, że jego użytkownicy przez długi czas funkcjonowali w świecie bizantyjskim.

Greka była zresztą kluczowa. Wpłynęła nie tylko na słownictwo, ale też częściowo na gramatykę romani. Potem doszły wpływy słowiańskie, rumuńskie i niemieckie.

Język zaczął przypominać warstwową mapę. Pod spodem rdzeń indoaryjski, wyżej greka, jeszcze wyżej Bałkany i Europa.

Trochę jak archeologia. Zamiast warstw ziemi – warstwy słów.

Czy istnieje jeden język romani? Dialekty, które czasem trudno zrozumieć

Tu zaczynają się schody. Bo kiedy mówi się o „języku romskim”, łatwo wyobrazić sobie jedną wspólną mowę. Rzeczywistość jest dużo bardziej skomplikowana.

Romani dzieli się na wiele dialektów i grup dialektalnych. Niektóre są do siebie dość podobne, inne różnią się mocno – słownictwem, wymową, a nawet składnią zdań.

Do najważniejszych należą:

• dialekty bałkańskie,
• vlax,
• sinti,
• kalderasz,
• lovari.

Różnice bywają naprawdę duże. Użytkownik dialektu sinti z Niemiec może mieć problem ze swobodnym porozumieniem się z osobą mówiącą odmianą używaną na Bałkanach. Trochę przypomina to relacje między językami romańskimi – podobieństwo istnieje, ale nie gwarantuje pełnego zrozumienia.

Powód jest prosty. Przez wieki społeczności romskie żyły w rozproszeniu i często miały ograniczony kontakt między sobą. Każda grupa rozwijała język trochę inaczej, chłonąc lokalne wpływy.

Część badaczy uważa nawet, że określenie „język romani” jest bardziej politycznym i kulturowym parasolem niż ścisłą kategorią lingwistyczną. Inni się z tym nie zgadzają i podkreślają wspólne pochodzenie oraz zachowany rdzeń gramatyczny.

Spór trwa. I raczej szybko się nie skończy.

Co wyróżnia romani od strony językoznawczej?

Z perspektywy nauki romani jest językiem niezwykle ciekawym. Między innymi dlatego, że łączy elementy indoaryjskie z wpływami europejskimi w sposób dość nietypowy.

Fonetyka zachowała pewne stare cechy charakterystyczne dla dawnych języków Indii. Dotyczy to choćby części spółgłosek czy sposobów akcentowania wyrazów. Niektóre dialekty zachowały rozwiązania, które w innych językach dawno już zanikły.

Jeszcze ciekawsza jest gramatyka.

Romani posiada rozbudowany system fleksji – odmianę przez przypadki, rodzaje gramatyczne i złożone końcówki czasowników. To nie jest „prosty język ulicy”, jak czasem przedstawiano go w stereotypowych opisach z XIX wieku.

Wręcz przeciwnie. Dla studentów lingwistyki bywa całkiem wymagający.

Interesujące jest też mieszanie struktur. Część zasad składniowych przypomina języki indoaryjskie, ale obok pojawiają się rozwiązania charakterystyczne dla Bałkanów czy Europy Środkowej. Badacze nazywają to czasem efektem długotrwałego kontaktu językowego.

W praktyce romani pokazuje coś ważnego – języki nie rozwijają się w izolacji. Są raczej wynikiem ciągłych spotkań ludzi, migracji i adaptacji. Nawet jeśli te procesy trwają setki lat.

Problem standaryzacji: dlaczego romani trudno zamknąć w słownikach

Wiele języków posiada oficjalną normę. Jedną ortografię, słowniki, akademie językowe. W przypadku romani sprawa wygląda inaczej.

Próby standaryzacji pojawiają się od dawna, ale niemal zawsze napotykają ten sam problem – ogromną różnorodność dialektów. Trudno ustalić, która odmiana miałaby stać się „standardem”.

Dla jednych byłby to krok potrzebny. Ułatwiłby edukację, tworzenie podręczników, tłumaczeń i materiałów medialnych. Inni obawiają się jednak, że standaryzacja mogłaby marginalizować lokalne odmiany języka.

I to już nie jest wyłącznie problem lingwistyczny. Wchodzi tu kwestia tożsamości, historii i reprezentacji różnych grup romskich.

Dodatkowo romani przez wieki funkcjonował głównie jako język mówiony. W efekcie istnieje kilka konkurencyjnych systemów zapisu. Czasem wykorzystuje się alfabet łaciński, czasem lokalne warianty ortografii dostosowane do danego kraju.

Internet trochę zmienia sytuację. Media społecznościowe, muzyka i projekty cyfrowe pomagają młodszym użytkownikom utrzymywać kontakt z językiem. To nie jest wielkie odrodzenie, ale pewien nowy etap – chyba tak można to nazwać.

Dlaczego badania nad romani są ważne także dla Europy

Badania nad romani wykraczają dziś daleko poza samą filologię. Dla historyków i socjolingwistów to jedno z najciekawszych źródeł wiedzy o migracjach w Europie.

W języku zachowały się ślady dawnych kontaktów między kulturami, których czasem nie widać już w dokumentach historycznych. Analiza słownictwa potrafi powiedzieć zaskakująco dużo o trasach wędrówek, relacjach handlowych czy okresach izolacji poszczególnych grup.

Jednocześnie wiele dialektów romani jest zagrożonych zanikiem. Młodsze pokolenia często przechodzą na języki większościowe. Dzieje się tak w różnych krajach Europy.

Dlatego coraz większe znaczenie ma dokumentacja językowa – nagrywanie rozmów, tworzenie archiwów, słowników i baz danych. Dla naukowców to sposób ochrony części europejskiego dziedzictwa kulturowego.

Bo języki mniejszościowe są czymś więcej niż narzędziem komunikacji. Przechowują pamięć o doświadczeniach ludzi, którzy zwykle rzadziej trafiali do oficjalnych kronik.

Język, który opowiada historię całego kontynentu

Romani długo funkcjonował na marginesie europejskiej kultury. Był lekceważony, upraszczany albo traktowany wyłącznie jako ciekawostka etnograficzna. Tymczasem dla współczesnej lingwistyki stał się czymś znacznie ważniejszym.

To język, w którym nadal widać ślady średniowiecznych migracji, dawnych kontaktów między cywilizacjami i wielowiekowego życia pomiędzy granicami. A właściwie – ponad nimi.

Może właśnie dlatego badanie romani mówi nam nie tylko coś o historii Romów. Mówi też sporo o samej Europie. O jej ruchliwości, mieszaniu kultur i o tym, że języki rzadko rozwijają się w uporządkowany sposób.

W słowach romani zapisane są nie granice państw, lecz ślady dróg, którymi przez stulecia wędrowali ludzie.